جبهه مشارکت ایران اسلامی یکی از نخستین احزابی بود که پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۷۶) تأسیس شد. این حزب در دوران ریاست جمهوری سید محمد خاتمی با در اختیار داشتن نیمی از اعضای کابینه اصلاحات و بزرگترین فراکسیون حزبی در مجلس ششم، به یکی از تأثیرگذارترین احزاب تاریخ بعد از انقلاب تبدیل شد.
مؤلفهها و اهداف
نام “جبهه مشارکت ایران اسلامی” نماد شاخصهای اصلی این حزب است. “جبهه” نشانه روند شکلگیری آن از سوی سه مؤلفه گوناگون در مرداد ماه سال ۷۹ است، اما رویکرد این جبهه در چارچوب مفهوم حزب میگنجد. هسته اصلی جبهه مشارکت را دانشجویان پیرو خط امام و گروههای چپ اسلامی مانند سازمان مجاهدین انقلاب تشکیل دادهاند. آنها جوانان انقلابی از طبقه متوسط شهری با گرایش چپ اسلامی بودند که آرمانگرایی و عملگرایی وجه مشخصه اصلیشان بود.
یک مؤلفه دیگر بنیانگذاری این جبهه، نواندیشان دینی بودند که قرائت انسانگرایانه و مشارکتجویانهای از اسلام سیاسی داشتند. شعارهای اصلی جبهه مشارکت “ایران برای همهٔ ایرانیان” و “معنویت، عدالت، آزادی” بود که با آرمانهای شیعه و اندیشههای روشنفکران دینی مانند علی شریعتی همخوانی داشت.
مؤلفه سوم سیاستمداران و تکنوکراتهای معتقد به رشد و سربلندی ایران بودند که در دولت رفسنجانی به کار دستگاههای اجرایی کشور جلب شدند و به لیبرالیسم و اقتصاد باز معتقد بودند. این سه مؤلفه در همسویی نانوشتهای سازمانگر اصلی جنبش دوم خرداد سال ۷۶ بودند.
مؤسسین و اعضای ارشد جبهه مشارکت معتقدند که کشورهای دارای فرهنگ مذهبی-سنتی میتوانند با اصلاح ساختار فرهنگی جامعه خود و تولید فرهنگ مدرن برآمده از سنتهای بومی به کشورهای مدرن جهان تبدیل شوند. جبهه مشارکت دین و سیاست را از هم جدا نمیداند و به جدایی نهاد دین از نهاد دولت معتقد است.
مؤسسین و اعضای اصلی
دبیرکل سابق جبهه مشارکت، محمدرضا خاتمی، نایب رئیس مجلس ششم و برادر رئیسجمهور سابق سید محمد خاتمی بود که از تابستان ۱۳۸۵ جای خود را به محسن میردامادی داد. از دیگر مقامات مشهور این حزب میتوان سعید حجاریان، عبدالله رمضانزاده، مصطفی تاجزاده، و محسن امینزاده را نام برد.
اعضای شورای مرکزی
در جریان نهمین کنگره حزب مشارکت در ۱۹ مرداد ۱۳۸۵، اعضای کنگره از میان ۵۳ نامزد عضویت در شورای مرکزی ۳۰ عضو اصلی و پنج عضو علیالبدل را برگزیدند. اسامی اعضای اصلی به ترتیب حروف الفبا عبارتند از:
کریم ارغندهپور، مصطفی تاجزاده، جلال جلالیزاده، حمیدرضا جلاییپور، سعید حجاریان، محمود حجتی، سید صفدر حسینی، سید محمدرضا خاتمی، ناصر خالقی، هادی خانیکی، علیاصغر خدایاری، فاطمه راکعی، عبدالله رمضانزاده، محمدعلی سعدایی، داوود سلیمانی، سعید شریعتی، علی شکوریراد، احمد شیرزاد، سعید شیرکوند، محسن صفایی فراهانی، هادی قابل، حسین کاشفی، عباس کوشا، الهه کولایی، محمد کیانوشراد، فخرالسادات محتشمیپور، اروجعلی محمدی، محسن میردامادی، محمد نعیمیپور، سید شمسالدین وهابی.
اعضای دفتر سیاسی
دفتر سیاسی حزب مشارکت دارای ۱۰ عضو اصلی و چهار عضو علیالبدل میباشد که توسط شورای مرکزی حزب برگزیده میشوند. اسامی اعضای اصلی به ترتیب حروف الفبا عبارتند از:
محمدرضا خاتمی، هادی سمتی، محمد ستاریفر، شمسالدین سیاسیراد، عباس کوشا، الهه کولایی، مرتضی مبلغ، علی مزروعی، آذر منصوری، حسین نصیری.
ارگانهای مطبوعاتی
حزب مشارکت در سال ۱۳۷۸ انتشار روزنامه “مشارکت” را به عنوان ارگان خبری و مطبوعاتی این حزب آغاز کرد. این روزنامه روزانه بین ۸۰ تا ۹۰ هزار تیراژ داشت و در اتفاقات خاصی همچون ترور حجاریان، قتلهای زنجیرهای، حمله به کوی دانشگاه و اعتراضات تیرماه به چاپ دوم و سوم میرسید و تیراژ تا ۳۰۰ هزار نسخه میرسید. روزنامه مشارکت در جریان تعطیلی گروهی روزنامههای اصلاحطلب توقیف و پس از تشکیل دادگاه منحل شد.
پس از توقیف این روزنامه، روزنامه “نوروز” به مدیر مسئولی محسن میردامادی ارگان این حزب بود. سایت خبری نوروز نیز به عنوان ارگان خبری این حزب فعال بودهاست.
دستگیری اعضای حزب مشارکت
در پی اعلام نتایج انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۸) و اعتراضات موجود، بسیاری از اعضای جبهه مشارکت توسط نیروهای امنیتی کشور دستگیر شدند. اسامی دستگیرشدگان شامل محسن میردامادی، عبدالله رمضانزاده، آذر منصوری، مصطفی تاجزاده، محسن صفایی فراهانی، محسن امینزاده، شهابالدین طباطبایی، محمد کیانوشراد، داوود سلیمانی، عباس کوشا، و دیگر اعضا بود.
کمیسیون ماده ۱۰ احزاب و انحلال حزب
کمیسیون ماده ۱۰ احزاب در تاریخ ۲۸ فروردین ۸۹ به علت “اقدامات خلاف قانون اساسی، قوانین موضوعه و خلاف اساسنامه و مرامنامه” حزب مشارکت را توقیف و در تاریخ ۲۵ اردیبهشت خواستار انحلال حزب شد. دادگاه انقلاب اسلامی تهران به ریاست قاضی ابوالقاسم صلواتی روز ۲۰ مرداد رسیدگی به پرونده را آغاز کرد و حکم انحلال حزب مشارکت را صادر کرد.
حزب مشارکت در نامهای سرگشاده به دبیر کمیسیون ماده ۱۰ احزاب خواستار رفع محدودیتهای اعمال شده علیه این حزب شد، اما پیش از ابلاغ حکم دادگاه عمومی، شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب حکم انحلال این حزب را صادر کرد.
اعضای جبهه مشارکت در دولت یازدهم
در دولت یازدهم جمهوری اسلامی ایران، برخی از اعضای جبهه مشارکت به مناصب دولتی منصوب شدند، از جمله:
- محمود حجتی: وزیر جهاد کشاورزی
- معصومه ابتکار: معاون امور زنان و خانواده ریاست جمهوری
- شهیندخت مولاوردی: دستیار رئیسجمهور در امور حقوق شهروندی
جبهه مشارکت ایران اسلامی یکی از احزاب برجسته و تأثیرگذار در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بود که نقش مهمی در تحولات سیاسی و اجتماعی کشور ایفا کرد.